Któż nie zna filmu Lista Schindlera, jednego z najsłynniejszych obrazów poświęconych Holokaustowi? Niewiele osób wie jednak, że jego główny bohater nie był Niemcem z Niemiec. Oskar Schindler urodził się 28 kwietnia 1908 roku w Svitavach (60 km od Międzylesia w Kotlinie Kłodzkiej) i aż do 1945 roku mieszkał na terenie ówczesnej Czechosłowacji. To właśnie tutaj, zaledwie 15 km od rodzinnego miasta, przeniósł pod koniec wojny ponad 1200 Żydów uratowanych wcześniej w Krakowie.

Jest też jeszcze jedna ciekawostka. Gdyby w 1980 roku pewnemu australijskiemu pisarzowi nie zepsuł się zamek błyskawiczny w torbie, historia Schindlera mogłaby nigdy nie stać się znaną na całym świecie.

Właśnie wtedy pisarz Thomas Keneally wszedł do sklepu z galanterią skórzaną w Los Angeles. Jego właściciel, Poldek Pfefferberg, był jednym z polskich Żydów uratowanych przez Schindlera podczas wojny. Zamiast zwykłej naprawy bagażu doszło do wielogodzinnej rozmowy o człowieku, który mimo członkostwa w partii nazistowskiej pomógł ocalić ponad tysiąc istnień ludzkich. Efektem tego przypadkowego spotkania była książka Arka Schindlera, a później oscarowy film Stevena Spielberga.

Historia, która zaczęła się w Czechach

Prawdziwa historia Schindlera nie rozpoczęła siÄ™ jednak ani w Hollywood, ani w Krakowie. Jej poczÄ…tek siÄ™ga ponad siedemdziesiÄ™ciu lat wczeÅ›niej i prowadzi do Svitav – prężnie rozwijajÄ…cego siÄ™ miasta przemysÅ‚owego we wschodnich Czechach.

Oskar Schindler pochodził z dobrze sytuowanej rodziny. Jego ojciec Hans Schindler prowadził przedsiębiorstwo produkujące maszyny rolnicze, a rodzina należała do szanowanych mieszkańców miasta. Wielki kryzys gospodarczy lat 30. mocno uderzył jednak w rodzinny biznes. W 1928 roku Schindler poślubił Emilię Pelzlovą, która później odegrała kluczową rolę w ratowaniu więźniów.

Po ukończeniu nauki i kilku zmianach pracy został przedstawicielem handlowym jednego z przedsiębiorstw przemysłowych w Brnie. Burzliwe wydarzenia polityczne drugiej połowy lat 30. wpłynęły także na jego życie. Po zajęciu Sudetów przez III Rzeszę w 1938 roku wstąpił do NSDAP.

Po niemieckiej agresji na PolskÄ™ znalazÅ‚ siÄ™ wÅ›ród przedsiÄ™biorców szukajÄ…cych nowych możliwoÅ›ci na okupowanych terenach. W Krakowie przejÄ…Å‚ na korzystnych warunkach fabrykÄ™ „Rekord”, którÄ… przeksztaÅ‚ciÅ‚ w zakÅ‚ad produkujÄ…cy najpierw emaliowane naczynia, a później wyposażenie dla armii niemieckiej.

W fabryce pracowało około 1300 żydowskich robotników przymusowych. Początkowo Schindler był przede wszystkim biznesmenem i nic nie wskazywało na to, że stanie się symbolem ratowania ludzkiego życia. Do dziś historycy nie są zgodni, co skłoniło go do późniejszych działań. Pewne jest jedynie to, że stopniowo zaczął ryzykować własnym majątkiem, pozycją i bezpieczeństwem, by chronić swoich pracowników.

Przełom nastąpił w 1942 roku podczas likwidacji krakowskiego getta. Tysiące Żydów deportowano do obozu w Płaszowie, który później został przekształcony w obóz koncentracyjny. Wtedy Schindler zaczął wykorzystywać swoje kontakty, zdolności negocjacyjne i łapówki, aby chronić pracowników przed deportacją i niemal pewną śmiercią.

Ludzie, których uratowaÅ‚, przeszli do historii jako „Å»ydzi Schindlera”.

Ostatni etap ratunku prowadził do Brněnca

Jesienią 1944 roku do Krakowa zbliżała się Armia Czerwona, a naziści rozpoczęli likwidację obozów. Większości więźniów groziła śmierć lub transport do obozów zagłady. Schindlerowi udało się uzyskać zgodę na przeniesienie około 1200 żydowskich pracowników do Brněnca niedaleko Svitav.

Wybór miejsca nie byÅ‚ przypadkowy – znaÅ‚ ten region od dzieciÅ„stwa. W BrnÄ›ncu wykorzystaÅ‚ dawnÄ… fabrykÄ™ włókienniczÄ… należącÄ… przed wojnÄ… do żydowskiej rodziny przemysÅ‚owców Löw-Beerów z Moraw. ZakÅ‚ad zostaÅ‚ wczeÅ›niej skonfiskowany przez nazistów i wÅ‚Ä…czony do systemu obozów pracy podporzÄ…dkowanych obozowi koncentracyjnemu Groß-Rosen.

To właśnie tutaj niezwykle ważną rolę odegrała żona Schindlera, Emilia. Podczas gdy Oskar negocjował z nazistowskimi urzędnikami i oficerami SS, ona troszczyła się o codzienne przetrwanie więźniów. Zdobywała żywność na czarnym rynku, organizowała lekarstwa i opiekowała się chorymi oraz skrajnie wyczerpanymi ludźmi. Wielu ocalałych po wojnie wspominało, że bez jej pomocy nie doczekaliby końca wojny.

Nawet transport do Brněnca nie przebiegł bez komplikacji. Jeden z pociągów został skierowany do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Schindlerowi udało się jednak wynegocjować powrót swoich pracowników i ich przewiezienie do Brněnca.

Fabryka działała aż do końca wojny i została wyzwolona w maju 1945 roku. Dzięki działaniom Schindlera Holokaust przeżyło około 1200 Żydów.

Od upadku do odrodzenia

Po wojnie Schindler opuścił Czechosłowację. Jako były członek NSDAP był postacią kontrowersyjną, a dodatkowo utracił cały majątek. Jego późniejsze przedsięwzięcia biznesowe w Niemczech i Argentynie nie odniosły większego sukcesu.

Równie skomplikowane były losy samej fabryki. Po wojnie została znacjonalizowana przez komunistyczne władze. Rodzinie Löw-Beerów nigdy jej nie zwrócono. Po prywatyzacji w latach 90. teren stopniowo popadał w ruinę, aż ostatecznie przedsiębiorstwo zbankrutowało.
Wydawało się, że miejsce związane z jednym z najbardziej poruszających rozdziałów II wojny światowej zniknie z mapy.

Muzeum Ocalałych

Nowy rozdział rozpoczął się dopiero w 2019 roku, gdy teren kupił Szwajcar Daniel Löw-Beer (ur. 1969), wnuk ostatniego przedwojennego właściciela fabryki. Jego rodzina musiała uciekać przed nazistami już w 1938 roku.

Po kilku latach prac renowacyjnych w maju 2025 roku otwarto tutaj Muzeum Ocalałych. Placówka przypomina nie tylko historię Oskara i Emilii Schindlerów oraz uratowanych więźniów, ale również losy rodziny Löw-Beerów.

Zwiedzający mogą zobaczyć między innymi replikę złotego pierścienia, który uratowani Żydzi podarowali Schindlerowi w 1945 roku jako wyraz wdzięczności za ocalenie życia. Kopia została wykonana na podstawie szkiców zachowanych przez jednego z byłych więźniów i odnalezionych po latach w jego archiwum.

Na terenie muzeum znajduje siÄ™ także wystawa Starting at Zero, prezentowana wczeÅ›niej w willi Tugendhat. Pokazuje twórczość projektantek zwiÄ…zanych ze szkoÅ‚Ä… Bauhausu – kobiet, które po dojÅ›ciu nazistów do wÅ‚adzy musiaÅ‚y zaczynać życie od nowa, a mimo to znaczÄ…co wpÅ‚ynęły na rozwój wzornictwa, tekstyliów i ceramiki.

Jeszcze w tym roku dla zwiedzających zostanie udostępniony budynek, w którym mieściło się biuro Oskara Schindlera.

Godziny otwarcia
9 maja – 10 października 2026

• Å›roda–niedziela: 10:00–15:00
• zwiedzanie z przewodnikiem w dni robocze: 10:00 i 13:00
• zwiedzanie z przewodnikiem w weekendy: 10:00 i 13:00

Adres: 569 04 Brněnec 101
Więcej informacji: https://arksfoundation.net
Więcej o Kraju Pardubickim: https://www.vychodni-cechy.info